ตุ๊กตาเสียกบาล  คุ้มครอง ปกป้อง รับภัยแทน

ภาพจาก : museum.socanth.tu.ac.th

            “ตุ๊กตาเสียกบาล” หรือ “ตุ๊กตาเสียหัว” เป็นตุ๊กตาที่ถูกปั้นขึ้นมาเพื่อใช้ประกอบพิธีกรรมโดยเฉพาะ และมีความเกี่ยวพันธอย่างลึกซึ้งกับเรื่องราวของโชคลาง เคราะห์ร้าย ความเจ็บไข้ได้ป่วยและ “ความตาย” ดังนั้น แม้ว่ารูปร่างหน้าตาของตุ๊กตาเสียกบาลอาจดูน่ารักในสายตาของหลายคน แต่อย่าริหยิบมันกลับบ้านไปด้วยอย่างเด็ดขาด ไม่เช่นนั้นอาจมีภัยที่มองไม่เห็นมาถึงตัวอย่างไม่คาดฝัน...

 

ความหมายของตุ๊กตาเสียกบาล

            พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานปี 2525 ได้อธิบายว่า “ตุ๊กตาเสียกบาล” หมายถึง ตุ๊กตาที่ใส่กระทงกาบกล้วยพร้อมทั้งเครื่องเซ่นผี เช่น ดอกไม้ ธูป เทียน ของคาวหวาน  แล้วนำไปวางเอาไว้ที่ทางแยก ทางสามแพร่งหรือนำไปลอยน้ำ แล้วต่อยหัวตุ๊กตาออก

 

การปั้นตุ๊กตาดินเหนียวกับความเชื่อของคนไทยในสมัยก่อน

            ในสมัยก่อนการปั้นดินเหนียว ถูกนำมาใช้ด้วยวัตถุประสงค์หลัก 3 ประการ ดังต่อไปนี้

 

1.ตุ๊กตาดินเหนียวสำหรับเป็นของเล่นเด็ก

            ผู้เฒ่าผู้แก่ในสมัยก่อนจะนำดินเหนียวมาปั้นให้เป็นรูปร่างของสัตว์และมนุษย์เพื่อให้เป็นของเล่นให้เด็ก ในขณะเดียวกันก็เป็นการเสริมสร้างความรู้เกี่ยวกับสิ่งมีชีวิตประเภทต่างๆให้กับเด็กอีกด้วย

 

2.ตุ๊กตาดินเหนียวสำหรับถวายสิ่งศักดิ์สิทธิ์

            หรือตุ๊กตาดินเหนียวสำหรับใช้ในการแก้บน สะเดาะเคราะห์ เช่น ตุ๊กตาชายคู่ ตุ๊กตาสัตว์ คนหมอบฟังเทศน์ เป็นต้น รวมไปถึงตุ๊กตาดินเผาที่ได้รับการปั้นอย่างประณีตสวยงาม เช่น ตุ๊กตานางรำ เทวดา ช้าง และม้า เพื่อถวายสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เป็นต้น

 

3.ตุ๊กตาดินเหนียวที่มอบให้กับภูตผี

            ตุ๊กตาเสียกบาล ถูกจัดอยู่ในกลุ่มดังกล่าว มีลักษณะเป็นตุ๊กตาตัวเล็กๆที่ถูกปั้นขึ้นจากดินเหนียวพอให้เห็นเป็นรูปร่างของมนุษย์หรือดินเผา โดยมีลักษณะเลียนแบบท่าทางของมนุษย์ในอิริยาบถต่างๆ เช่น หากเป็นหญิงก็จะมีการนั่งมัดเกล้าผม หรือนั่งอุ้มลูก หาเป็นผู้ชายก็จะปั้นให้หัวแบน อุ้มไก่หรือปลากัดเอาไว้ในมือ เป็นต้น (*ในหมู่บ้านของผู้เขียน ตุ๊กตาเสียกบาลมักถูกทำขึ้นจากลำต้นของต้นกล้วย โดยตัดออกมาให้เป็นรูปร่างที่คล้ายกับมนุษย์)

           

ความเชื่อเกี่ยวกับตุ๊กตาดินเหนียวกับพิธีกรรมพิฆาตศัตรูของคนไทย

            การปั้นตุ๊กตาดินเหนียวของคนไทยมีความสัมพันธ์กับเรื่องของไสยศาสตร์มาอย่างช้านาน ในอดีตมีการนำตุ๊กตาดินเหนียวมาใช้เป็นรูปแทนกายศัตรู เมื่อใช้คาถาเสกเป่าแล้วทำการเข็มทิ่มแทงตามอวัยวะต่างหรือทำการหักแขนขาของตุ๊กตาก็จะทำให้เกิดอาการเจ็บปวดหรือความตายให้กับศัตรู

 

ความเชื่อเกี่ยวกับตุ๊กตาเสียกบาลของคนไทย

            คนไทยมีความเชื่อว่าเคราะกรรมที่เกิดขึ้นกับผู้คน เป็นสิ่งที่สามารถทำการถ่ายโอนไปยังสิ่งอื่นได้ จึงได้มีการสร้างตุ๊กตาเสียกบาลขึ้นมาเพื่อใช้เป็นตัวแทนในการช่วยรับเคราะห์ร้าย ปัดเป่าอันตรายต่างๆที่เกิดขึ้นกับเจ้าของ ดังนั้น ตุ๊กตาเสียกบาลจึงเป็นพิธีกรรมที่ถูกทำขึ้นเมื่อมีคนที่เจ็บป่วย ไม่สบาย คนท้องแก่ที่ใกล้คลอดหรือเชื่อว่าตกเป็นเหยื่อของไสยศาสตร์ เป็นต้น

            เมื่อทำการปั้นตุ๊กตาเสียกบาลและทำพิธีกรรมตามความเชื่อเสร็จเป็นที่เรียบร้อยแล้วก็จะทำการหักหรือตัดศีรษะของตุ๊กตาเสียกบาลออกแล้วนำไปใส่เอาไว้ในกระทงใบตอง จากนั้นนำไปวางเอาไว้ที่ริมทางแยกหรือทางสามแพร่งที่เชื่อว่าเป็นสถานที่ชุมนุมของเหล่าวิญญาณเพื่อให้ภูตผีเหล่านั้นรับเอาตัวของตุ๊กตาเสียกบาลไปแทน

            นอกจากนี้ตุ๊กตาเสียกบาลยังถูกนำมาใช้ทำพิธีกรรมเพื่อปกป้องเด็กแรกเกิดจากสิ่งชั่วร้าย เพราะเชื่อว่าหน้าตาน่ารักน่าเอ็นดูของทารกจะเป็นสิ่งที่ดึงดูให้วผีร้ายมาเยือนและเอาชีวิตเด็กไปอยู่ด้วย ทำให้มักมีการทำพิธีกรรมตุ๊กตาเสียกบาล เพื่อเป็นตัวแทนของทารก บางครั้งอาจไม่ทำการหักคอตุ๊กตาแต่จะใช้มีดกรีดใบหน้าของตุ๊กตาตัวแทนเพื่อให้ดูน่าเกลียด เชื่อกันว่าเมื่อผีเห็นก็จะไม่อยากนำตัวทารกไป ซึ่งสะท้อนความเชื่อในการเรียกเด็กทารกในสมัยก่อนว่า “น่าชัง” แทน “น่ารัก” เพื่อเป็นการหลอกผีว่า เด็กคนนี้หน้าตาน่าชัง เมื่อผีได้ยินเช่นนั้นก็จะไม่อยากนำตัวเด็กไปนั่นเอง

 

การเก็บตุ๊กตาเสียกบาลเอาไว้ เป็นอันตรายหรือเปล่า!?

            จากเหตุผลข้างต้นจะเห็นได้ว่าตุ๊กตาเสียกบาล เป็นสิ่งที่ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อสะเดาะเคราะห์ รับสิ่งที่ชั่วร้ายแทนผู้เป็นเจ้าของ ดังนั้น จึงมีการห้ามอย่างเด็ดขาดไม่ให้ทำการเก็บเอาตุ๊กตาเสียกบาลที่พบบริเวณทางสามแพร่ง หรือที่ถูกทิ้งเอาไว้ข้างทางกลับมาด้วย เพราะนอกจากการรับเคราะห์ของผู้อื่น อาจทำให้สิงชั่วร้ายที่สิงสถิตอยู่ ณ สามแพร่งที่ผูกติดอยู่กับตุ๊กตาเสียกบาลติดตามคนผู้นั้นกลับไปด้วย

 

สถานที่จัดพิธีกรรมตุ๊กตาเสียกบาลมาอย่างยาวนานในประเทศไทย

            ในปัจจุบันพิธีกรรมตุ๊กตาเสียกบาลยังคงมีการทำขึ้นในหลายจังหวัดของประเทศไทย โดยสถานที่ยังคงมีการสืบทอดประเพณีเอาไว้อย่างเหนียวแน่นนั้น มีดังต่อไปนี้

 

งานทำบุญถลาง จ.กำแพงเพชร

            จัดขึ้นเป็นประจำในช่วงเทศกาลสงกรานต์ โดยแต่ละหมู่บ้านจะทำพิธีกรรมตุ๊กตาเสียกบาลที่ศูนย์รวมของหมู่บ้าน พร้อมกับทำพิธีเจริญพระพุทธมนต์ ทำบุญเลี้ยงพระในตอนเช้า โดยพิธีกรรมตุ๊กตาเสียกบาลจะนำกาบกล้วยมาทำเป็นบัตรพลี ใส่ข้าวพล่า ปลายำ หมากพลู ปั้นรูปคนและสัตว์ลงไป เมื่อพระสงฆ์ทำการสวดเย็นเป็นที่เรียบร้อยแล้วก็จะนำบัตรพลีที่มีตุ๊กตาเสียกบาลไปลอยน้ำ เพื่อเป็นการสะเดาะเคราะห์ร่วมกัน

 

อ.บ้านแพรก จ.พระนครศรีอยุธยา

            เป็นประเพณีประจำท้องถิ่นที่ทำสืบต่อกันมาอย่างยาวนานทุกปี จัดขึ้นในช่วงวันแรม 7 ค่ำ และแรม 14 ค่ำ ตรงกับวันโกนในช่วงเดือน 4-5 โดยจะทำการประกอบพิธีกรรมในช่วงเย็น ตั้งแต่เวลา 16.00 น. เป็นต้นไป จนกระทั่งพระอาทิตย์ตกดิน ชาวบ้านจะมารวมตัวกันเพื่อปั้นตุ๊กตาดินเหนียว ซึ่งจะต้องปั้นให้แสดงถึงเพศที่แตกต่างกันตามจำนวนของสมาชิกในครอบครัว และในบางครั้งก็อาจมีการปั้นดินเหนียวรูปสัตว์ด้วย จากนั้นก็จะทำการเตรียมเครื่องเซ่น เช่น อาหารคาวหวาน เป็นต้น แล้วพากันไปยังทางสามแพร่งที่ใช้เป็นสถานที่ประกอบพิธี เริ่มการบอกเล่าแก่เจ้าที่เจ้าทาง ผีสางเทวดาและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ให้มารับเครื่องเซ่นไหว ก่อนทำการขอขมาลาโทษในสิ่งที่เคยล่วงเกิน ขอให้ทำการปกปักรักษาครอบครัว และทำการหักคอตุ๊กตาเสียกบาล หักแขน หักขา แล้วเดินกลับบ้านโดยห้ามหันหลังกลับ โดยทิ้งสิ่งของทุกอย่างที่นำไปร่วมพิธีเอาไว้ หากไม่เช่นนั้นเชื่อว่าความชั่วร้ายจะติดตามกลับมายังบ้านด้วย

 

บทสรุปส่งท้าย : ตุ๊กตาเสียกบาลกับความเชื่อและความตายของคนไทยนับย้อนถึงสมัยสุโขทัย

            ความเชื่อตุ๊กตาเสียกบาลมีมาอย่างยาวนานมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย โดยมีการค้นพบตุ๊กตาดินเผาตามเตาเผาที่หลงเหลือมากจากสมัยนั้น ทั้งสภาพที่สมบูรณ์บ้างและไร้หัวบ้าง จนอาจจะเป็นที่มาของคำเรียกขานว่า “ตุ๊กตาเสียกบาล” นอกจากนี้ ในสมัยก่อนการแพทย์ยังขาดความเจริญก้าวหน้าอย่างที่ควรทำให้เกิดความเจ็บป่วยอย่างไม่ทราบสาเหตุเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะการคลอดลูกในแต่ละครั้งก็เป็นการเสี่ยงเสียชีวิตเป็นอย่างมาก ทำให้เกิดความเชื่อจากความห่วงใยในการนำตุ๊กตาเสียกบาลไปเป็นตัวแทนเซ่นผี เพื่อเป็นเคล็ดส่งต่อความอันตรายที่เกิดขึ้นในระหว่างคลอดไปยังตุ๊กตาแทนเพื่อให้ผู้ป่วย และหญิงที่กำลังคลอดลูกมีความปลอดภัย รวมทั้งเป็นการสร้างขวัญกำลังใจให้กับผู้ป่วยและหญิงที่คลอดลูกด้วย ซึ่งเรียกได้ว่าเป็นการยิงปืนนัดเดียวได้นกสองตัว ต่อมาความเชื่อเรื่องของตุ๊กตาเสียกบาลจึงได้กลายมาเป็นความเชื่อแพร่หลายไปทั่วประเทศไทย และยังคงมีหลายพื้นที่ที่ยังคงทำพิธีกรรมตุ๊กตาเสียกบาล โดยเฉพาะภาคอีสาน มาจนถึงปัจจุบัน...

 

 

เครดิตรูปปกและภาพประกอบ :

Types of Handicrafts Sia-Kaban Doll