เปิดตำนานผีตาโขน ผีตามคน วัฒนธรรมชุมชนที่น่าสนใจของจ.เลย

 

ผีตาโขน… เป็นเทศกาลที่เกิดขึ้นในเดือน 8 ตามปฏิทินของไทย ณ อ.ด่านซ้าย จ.เลย ที่ถือปฎิบัติกันมาอย่างยาวนานโดยมักที่จะจัดติดต่อกันเป็นระยะเวลาประมาณสามวัน ในช่วงเดือน มี.ค. - ก.ค. ในวันที่ได้รับเลือกจากคนทรงประจำเมืองกำหนดให้จัดในแต่ละปีให้เป็นหนึ่งในงานบุญประเพณีประเพณีพื้นบ้านของชาวอีสานที่เรียกว่า “บุญหลวง” ที่รวมเทศกาลผีตาโขน บุญบั้งไฟและงานบุญหลวง (บุญผะเหวด) โดยในวันแรกของบุญหลวงจะเป็นการจัดเทศกาลผีตาโขน โดยเรียกว่า “วันรวม” (วันโฮม) โดยจะมีพิธีในการเบิก “พระอุปคุตต์” ในบริเวณระหว่างลำน้ำหมันกับลำน้ำศอก

 

จุดเริ่มต้นของเรื่องราวผีตาโขน

            ผีตาโขน เดิมทีมีชื่อเรียกว่า “ผีตามคน” แต่ต่อมาได้ออกเสียงเพี้ยนกลายมาเป็นผีตาโขน โดยในส่วนของตำนานเกี่ยวกับผีตาโขนนั้น สันนิษฐานว่ามาจากตำนานเรื่อง ดังต่อไปนี้

 

1.ผีตาโขนจากตำนานมหาเวสสันดรชาดก

 เป็นงานเทศกาลที่ได้รับอิทธิพลมาจากตำนานมหาเวสสันดรชาดก ในทางพระพุทธศาสนาที่กล่าวถึงเรื่องราวในขณะที่พระเวสสันดร และพระนางมัทรีเดินทางออกจากป่ากลับสู่เมืองหลวง ในช่วงเวลานั้นเหล่าสรรพสัตว์ป่ารวมไปถึงภูตผีที่อาศัยอยู่ในป่านั้น ได้ออกมาส่งเสด็จกลับด้วยความอาลัยยิ่ง

 

2.ผีตาโขนจากความเชื่อในการบวงสรวงบูชาบรรพชน

 

            ชาวด่านซ้ายเชื่อว่าบรรพชนที่ได้เสียชีวิตไปแล้วได้กลายมาเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่สามารถดลบันดาลให้เกิดความอุดมสมบูรณ์หากเมตตาหรือหากทำให้เกิดหายนะกับบ้านเมืองได้หากโกรธเคือง เพื่อเป็นการบวงสรวงชาวบ้านจึงได้จัดให้มีการละเล่นผีตาโขนขึ้นร่วมกับงานบุญผะเหวด

 

ความเชื่อในเรื่องของการแต่งกายหรือเล่นเป็นผีตาโขน

            ผู้ที่สวมบทบาทเป็นผีตาโขนจะต้องสวมใส่หน้ากากที่น่าเกลียดน่ากลัว ที่ทำขึ้นมาจากหวดนึ่งข้าวเหนียว แต่งกายด้วยเสื้อผ้าสีสันสดใส แล้วออกเดินร่วมไปขบวนแห่งานบุญหลวง

            เชื่อกันว่าคนที่แต่งตัวและเล่นเป็นผีตาโขนใหญ่จะต้องทำการถอดเครื่องแต่งกายที่เป็นผีตาโขนใหญ่ออกให้หมดและนำไปทิ้งในแม่น้ำหมัน เพราะเป็นการทิ้งความทุกข์ยากและสิ่ง ห้ามนำเข้าไปในบ้านเป็นอันขาด จากนั้นค่อยมาเล่นแต่งกายเป็นผีตาโขนใหม่ในปีถัดไป

 

ผีตาโขนใหญ่กับผีตาโขนเล็ก

 

            โดยทั่วไปแล้วผีตาโขนสามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ประเภท โดยมีความแตกต่างกันที่ควรทราบดังต่อไปนี้

 

1.ผีตาโขนใหญ่

            ผีตาโขนใหญ่ เป็นหุ่นรูปผีตาโขนขนาดใหญ่กว่าคนธรรมดาประมาณ 2 เท่า ทำจากไม้ไผ่สาน และทำการประดับประดาด้วยเสื้อผ้าที่มีสีสันสดใส

 

2.ผีตาโขนเล็ก

 

            ผีตาโขนเล็ก มักเป็นการละเล่นของเด็กไปจนถึงผู้ใหญ่ สามารถเล่นได้ทั้งชายและหญิง แต่ส่วนใหญ่แล้วมักที่จะเป็นผู้ชายมากกว่าเนื่องจากเป็นการเล่นสนุกที่มีความผาดโผนค่อนข้างมาก

 

เทศกาลผีตาโขนทั้งสามวันมีกำหนดการอะไรกันบ้าง!?

 

            ในการจัดกิจกรรมบวงสรวงผีตาโขนทั้ง 3 วัน จะมีกำหนดการที่แตกต่างกันไป ดังต่อไปนี้

 

เทศกาลผีตาโขน วันที่ 1

            เทศกาลผีตาโขนในวันมราหนึ่งชาวด่านซ้ายมักเรียกว่า “วันรวม” หรือ “วันโฮม” ในช่วงเวลานี้ ชาวบ้านจะร่วมกันช่วยกันสร้างหออุปคุตขึ้นมาให้เสร็จก่อน

 

เทศกาลผีตาโขน วันที่ 2

            ในวันนี้จะมีการทำพิธีกรรมเพื่ออัญเชิญพระอุปคุตให้เข้ามาประดิษฐานภายในวัดเพื่อช่วยป้องกันภัยอันตรายต่างๆไม่ให้เกิดขึ้นมาในระหว่างที่ทำการจัดงาน ในวันนี้จะมีขบวนแห่ของผีตาโขนออกมาร่ายรำประกอบจังหวะกับเครื่องดนตรีพื้นบ้านกันอย่างสนุกสนานไปตลอดเส้นทางไปจนถึงวัด

 

เทศกาลผีตาโขน วันที่ 3

            ในวันนี้จะเป็นการประกอบพิธีกรรมทางศาสนา และทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้กับเหล่าบรรพบุรุษผู้ล่วงลับ มีการทำบุญ ตักบาตรที่วัด และรวมกันฟังเทศน์มหาชาติ พร้อมทั้งสักการะสิ่งศักดิ์สิทธิ์ภายในวัด

 
บทสรุปส่งท้าย : ผีตาโขนกับการสืบทอดทางวัฒนธรรมที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์

            ในปัจจุบันการละเล่นผีตาโขนเป็นประเพณีที่เสมือนสะพานเชื่อมระหว่างความเชื่อเข้ากับกิจกรรมร่วมกันของคนในชุมชนที่ควรค่าในการอนุรักษ์เอาไว้เป็นอย่างมาก เพราะนอกจากจะทำให้ชาวบ้านเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันในการร่วมกันจัดงานผีตาโขน ยังเป็นแหล่งท่องเที่ยวด้านวัฒนธรรมที่มีความน่าสนใจเป็นอย่างมาก จนทำให้ในแต่ละปีมีนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและต่างชาติจำนวนมากพากันเดินทางมาเพื่อชมวัฒนธรรมท้องถิ่นอันแสนงดงามซึ่งสร้างรายได้ให้กับชุมชนอย่างมากเลยทีเดียว...