ผีปู่ตา จิตวิญญาณบรรพบุรุษ ผู้คอยคุ้มครองลูกหลานของชาวอีสาน

ผีปู่ตา ผีดีผู้คอยคุ้มครองลูกหลานและชุมชนให้ปลอดภัย ของชาวอีสาน

ตามความเชื่อของคนไทย “ผี” สามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ประเภท คือ “ผีร้าย” และ “ผีดี” โดยผีทั้งสองประเภทนี้ก็ล้วนแล้วแต่มีพฤติกรรมที่แตกต่างกันเป็นอย่างมาก สำหรับบทความในวันนี้ อยากขอพาทุกท่านไปทำความรู้จักกับหนึ่งในผีที่ดี ที่ได้รับความเคารพนับถืออย่างมากจากชาวอีสาน ที่ถูกเรียกว่า “ผีปู่ตา”

ผีปู่ตา คืออะไร!?

ชาวอีสานเชื่อกันว่า “ผีปู่ตา” คือ “ผีดี” ที่ทำหน้าที่ช่วยรักษาบ้านเรือน รักษาเมืองและช่วยดูแลสังคมให้คนในหมู่บ้านไม่เกิดการเอารัดเอาเปรียบกัน ช่วยดูแลลูกหลานให้มีความสุข สำหรับเหตุผลที่เรียกกันว่าผีปู่ตา เพราะเชื่อกันว่าเป็น “ผีผู้หลักผู้ใหญ่” เนื่องจากคำว่า “ปู่ตา” มีความหมายถึงพ่อของพ่อตา และ พ่อของแม่ นั่นเอง นอกจากนี้ยังเชื่อกันว่าผีปู่ตามีอีกฐานะหนึ่งคือ “วิญญาณของบรรพบุรุษ” ที่ล่วงลับไปแล้ว

ความสำคัญของผีปู่ตา

เมื่อผีปู่ตาได้รับความเคารพนับถือในฐานะของญาติผู้ใหญ่ ดังนั้น ยามเมื่อมีกิจกรรมสำคัญจำเป็นที่จะต้องบอกกล่าวผีปู่ตาเสมอ เช่น การทำบุญหมู่บ้าน การออกเรือนใหม่ การย้ายเข้ามาอยู่ในบ้านหลังใหม่ เป็นต้น นอกจากนี้เมื่อไปมาก็ต้องลาไหว้ผีปู่ตาอย่างเหมาะสมด้วยเช่นกัน นอกจากนี้ยังมีความเชื่อว่าหากบนบานขอพรใดกับผีปู่ตาก็สมปรารถนาอีกด้วย ทำให้มีชาวอีสานมากมายในหลายช่วงอายุตั้งแต่เด็กไปจนถึงผู้สูงอายุมาขอพรผีปู่ตาและหากได้รับพรตามที่ขอก็ต้องทำแก้บนอย่างเหมาะสมด้วย

การแก้บนกับผีปู่ตา

หากพรที่ขอเป็นเรื่องเล็กน้อย นิยมแก้บนผีปู่ตาด้วย น้ำแดง หัวหมู เป็ด ไก่และเหล้า เป็นต้น
หากพรที่ขอเป็นเรื่องใหญ่ นิยมแก้บนผีปู่ตาด้วยการจัดมโหรสรรพ เช่น หมอลำ หรือหนังกลางแปลง เป็นต้น

สถานที่สิงสถิตของผีปู่ตา

ในสมัยก่อนแทบทุกหมู่บ้านในภาคอีสานจะมีสถานที่ที่เรียกว่า “ดอนปู่ตา” ที่ได้รับความเคารพจากชาวบ้าน เชื่อกันว่าเป็นที่อยู่อาศัยของผีปู่ตาและมักมีการปลูกหอเพื่อใช้เป็นสถานที่พักอาศัยของผีปู่ตา โดยภายในหออาจจะมีรูปปั้นแทนตัวผีปู่ตาอยู่หรือไม่ก็ได้

ประเพณีของชาวอีสานที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับผีปู่ตา

สำหรับประเพณีของชาวอีสานที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับผีปู่ตานั้น มีอยู่สองประเพณี ดังต่อไปนี้

ประเพณีทำบุญซำฮะ

ก่อนที่จะทำบุญซำฮะ หรือบุญเดือน 7 จำเป็นที่จะต้องทำการเลี้ยงผีปู่ตาเสียก่อน สำหรับบุญซำฮะเกิดขึ้นมาจากความเชื่อที่ว่าเมื่อถึงเดือน 7 จะต้องทำบุญชำระจิตให้สะอาด นอกจากนี้ยังเป็นการช่วยปัดเป่ารังควาน สิ่งเลวร้ายไม่เป็นมงคลออกจากหมู่บ้าน ทำให้บางท้องถิ่นเรียกประเพณีบุญซำฮะว่า “บุญเบิกบ้าน” เมื่อถึงวันบุญซำฮะ ชาวบ้านจะพากันนำภัตตาหารมาถวายแต่พระภิกษุสงฆ์และร่วมกันฟังเทศน์ ฟังธรรม เซ่นไหว้ศาลหลักบ้าน เพื่อขอให้ช่วยคุ้มครองให้รอดพ้นจากภัยร้ายทั้งปวง

ประเพณีเลี้ยงผีปู่ตา

ประเพณีการเลี้ยงผีปู่ตา นิยมจัดขึ้นในวันพุธแรกของเดือน 6-7 ตามปฏิทินไทย โดยพิธีกรรมทั้งหมดจะทำผ่าน “เฒ่าจ้ำ” หรือ “กระจ้ำ” ร่างทรงผู้ทำหน้าที่ติดต่อกับผีปู่ตา จากนั้นก็จะทำการเซ่นไหว้บวงสรวงผีปู่ตาอย่างเหมาะสม โดยส่วนใหญ่แล้วมักจะให้ชาวบ้านจัดเตรียมข้าวปลาอาหาร และนำหญ้าคามามัดเพื่อเป็นตัวแทนสัตว์ในครอบครอง เช่น วัว ควาย เป็ด ไก่และสมาชิกในครอบครัว จากนั้นให้นำไปวางรวมกันเอาไว้บริเวณดอนปู่ตา เมื่อเครื่องเลี้ยงผีครบถ้วนเรียบร้อยดีแล้ว เฒ่าจ้ำก็จะทำการประกอบพิธีกรรมเสี่ยทายดินฟ้าอากาศ และเหตุร้าย เภทภัยที่อาจเกิดขึ้นกับหมู่บ้านด้วยวิธีที่แตกต่างกันออกไปตามแต่ละท้องถิ่น เมื่อพิธีกรรมเรียบร้อยเสร็จสิ้น ชาวบ้านก็จะนำข้าวปลาอาหารที่เป็นเครื่องเซ่นไหวมาแบ่งกันรับประทานเพื่อความเป็นสิริมงคล

ข้อควรระมัดระวังเกี่ยวกับผีปู่ตา

บิดามารดาหากด่าลูกหลานอย่างหยาบคายก็จะเป็นการผิดผีปู่ตา
ดอนปู่ตา เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ห้ามทำการรุกล้ำ ตัดต้นไม้หรือแสดงวาจาหยาบคาย
หากมีคนในชุมชนทำสิ่งที่ไม่เหมาะสม ผีปู่ตาอาจแสดงอิทธิฤทธิให้เห็นด้วยการเข้าสิงคนผู้นั้น หรือเข้าสิงเฒ่าจ้ำจนเกิดอาการสั่นแล้วพูดถึงสิ่งที่ไม่ถูกต้องเหมาะสม หากใครรู้ตัวต้องรีบนำดอกไม้ ธูปและเทียน ไปทำการบอกกล่าวขอขมาผีปู่ตาให้รวดเร็วที่สุด

บทสรุปส่งท้าย : ผีปู่ตา กับกุศโลบายความเชื่อของชาวอีสาน

จากความเชื่อในเรื่องของผีปู่ตาของชาวอีสาน ทำให้คนในชุมชนเล็งเห็นความสำคัญของบรรพบุรุษที่หมายรวมไปถึงผู้เฒ่าผู้แก่ในชุมชน ณ ช่วงเวลานั้นด้วย ในขณะเดียวกันพื้นที่บริเวณดอนปู่ตา ที่ได้รับการยอมรับว่าเป็นสถานที่อันศักดิ์สิทธิ์ ก็จะยังกลายเป็นป่าชุมชน ที่แสดงให้เห็นถึงความร่วมมือร่วมใจกันของคนในชุมชนในการหลงเหลือผืนป่าบางส่วนเอาไว้ให้กับคนรุ่นหลัง โดยอาศัยความเชื่อในเรื่องเหนือธรรมชาติเข้ามาช่วยเหลือจนกระทั่งกลายเป็นประเพณีในท้องถิ่นของชาวอีสานที่มีความน่าสนใจและได้รับการสืบทอดมาจนตราบปัจจุบัน...